Halk arasında “Dyno Testi” olarak bilinen Dyno nedir sorusu, binlerce sürücünün merak ettiği bir konu. Türkiye’de ikinci el otomobil pazarında bir araç satın alırken ekspertiz merkezine gitmek artık standart bir prosedürdür. Bu sürecin en gürültülü ve en çok merak edilen aşaması ise şüphesiz aracın koca demir ruloların üzerine çıkartıldığı o test anıdır. Test bittiğinde elinize bir kağıt verilir ve usta genellikle şu cümleyi kurar: “Aracın motor durumu %92, gayet sağlıklı.” Peki, otomotiv mühendisliğinde “Yüzdelik Motor Sağlığı” diye bir kavram gerçekten var mıdır? O koca demir rulolar motorun içindeki piston segmanlarının aşınmasını veya yataklardaki boşluğu nasıl bilebilir?
Bu konudaki cevap çok nettir: Bilemez. Çünkü Dyno bir arıza tespit cihazı değil, bir kuvvet ölçüm kantarıdır. Bu makalede; genel adıyla Dyno nedir sorusuna, testinin teknik çalışma prensibine, eylemsizlik ve yüklü dinamometrelerin farklarına ve “Tekerlek Beygir Gücü” (WHP) ile “Krank Gücü” (BHP) arasındaki o meşhur hesaplama yanılgılarına detaylarıyla birlikte göz atıyoruz. Gelin lafı daha da uzatmadan yazımıza başlayalım.
Dyno Nedir?
Dyno nedir sorusuna, kısaca bir motorun, elektrik motorunun veya herhangi bir döner mekanizmanın ürettiği torku ve devir hızını (RPM) eşzamanlı olarak ölçerek, bu iki veri üzerinden Beygir Gücünü (HP/PS) matematiksel olarak hesaplayan elektromekanik test cihazıdır diyebiliriz. Otomotiv sektöründe, temelde iki tip dinamometre kullanılır. Bunlar şu şekilde karşımıza çıkar:
- Motor Dinamometresi (Engine Dyno): Motor, araca takılmadan önce çıplak halde bu cihaza bağlanır ve doğrudan volandan (kranktan) ölçüm yapılır. Fabrika verileri (Örn: 150 HP) bu şekilde ölçülür.
- Şasi Dinamometresi (Chassis Dyno): Ekspertizlerde ve modifiye garajlarında gördüğümüz tiptir. Araç bütün halindeyken tekerlekleri ruloların üzerine oturtulur. Burada ölçülen değer krank gücü değil, tekerleğe aktarılan net güçtür.
Teknik Çalışma Prensibi
Dyno nedir sorusuna kısaca yanıt bulduk. Peki bu sistem nasıl çalışmakta? Dinamometreler doğrudan beygir gücü ölçmezler. Onların ölçebildiği tek fiziksel büyüklük Tork‘tur. Araç ruloların üzerindeyken gaza tam basıldığında, tekerlekler devasa ruloları döndürmeye çalışır. Cihaz, bu ruloları döndürmek için tekerleğin uyguladığı kuvveti kütle ve ivme üzerinden hesaplar. Elde edilen tork ve o anki motor devri şu evrensel formüle yerleştirilir:
- Güç (HP) =Tork x Motor Devri/5252
(Metrik sistemde Tork Nm cinsinden ise bölme katsayısı yaklaşık 7120 olarak alınır.)
Cihaz bilgisayarı bu işlemi saniyede yüzlerce kez yaparak o meşhur tork ve beygir gücü eğrisi grafiklerini çizer.
Şasi Dinamometresi Çeşitleri
Ekspertiz merkezlerindeki dyno ile profesyonel modifiye garajlarındaki dyno genellikle aynı teknolojiyi kullanmaz. Farklı teknolojilere ve farklı yapılara sahiptirler. Bunlar şu şekilde ayrılır:
| Atalet Tipi Dinamometreler | Daha uygun maliyetlidir ve genellikle ekspertizlerde kullanılır. Prensibi basittir: Sistemde sabit ağırlıkta devasa çelik rulolar vardır. Araç gaza basarak bu ağır ruloları ivmelendirir. Bilgisayar, “Bu ağırlıktaki bir ruloyu bu kadar sürede şu hıza çıkarabildiğine göre tekerlekte şu kadar tork var” der. |
| Frenli / Yüklü Dinamometreler | Profesyonel mühendislik cihazlarıdır. Ruloların içinde elektromanyetik bir frenleme (girdap akımı) sistemi vardır. Testi yapan mühendis, araca sanal bir yük uygulayabilir. Örneğin; aracı 4. viteste 3000 devirde sabit tutarak %100 gaz vermesini isteyebilir (Cihaz aracı frenleyerek devrin artmasına izin vermez). Bu, motorun o devirde üretebildiği maksimum torku ölçmenin ve motora yazılım (Remap) yaparken yakıt/hava karışımını ayarlamanın tek bilimsel yoludur. |
İkinci Eldeki Büyük Yanılgı
Ekspertiz raporlarında sıkça karşılaştığımız “Araç 100 HP, Dyno’da 90 HP verdi, motor %90 sağlıklı” mantığı, mühendislik açısından tamamen geçersiz ve yanıltıcıdır. Bunun teknik sebepleri şunlardır:
- Aktarma Organı Kayıpları: Krankta üretilen güç (100 HP), şanzıman dişlileri, şaft (varsa), diferansiyel ve akslardan geçip tekerleğe ulaşana kadar sürtünme nedeniyle %10 ile %20 arasında kayba uğrar. Yani 100 HP’lik bir aracın tekerlekte (WHP) 80-85 HP vermesi gayet sağlıklıdır. Ekspertiz cihazları, bu kaybı “tahmin eden” bir algoritma kullanarak krank gücünü bulmaya çalışır. Bu sadece bir tahmindir.
- Lastik Basıncı ve Çapı: Lastiklerin inik olması veya araca fabrika ebadından daha büyük/ağır bir jant takılması, rulolara aktarılan gücü ciddi şekilde düşürür.
- Vites Seçimi ve Kalibrasyon: Dyno testi genellikle aktarma oranının 1:1’e en yakın olduğu viteste (genellikle 4. veya 5. vites) yapılmalıdır. Yanlış viteste yapılan ölçüm veya cihazın kalibrasyon eksikliği sonucu tamamen değiştirir.
- Hava Sıcaklığı: 35°C sıcaklıkta, havasız bir dükkanda yapılan testte motor yeterli oksijen çekemeyeceği için gücü düşecektir. Turboşarjlı araçlarda devasa fanlarla arabanın önüne rüzgar verilmezse, intercooler soğuyamaz ve güç %15’e kadar düşebilir.
Özetle, Dyno testi motorun ne kadar “sağlıklı” olduğunu değil, “O anki şartlarda tekerleğe ne kadar güç aktarabildiğini” ölçer. Kompresyonu düşmüş bir motor bile, turbo basıncını anlık olarak basabildiği için dynoda %100 güç verebilir, ancak ertesi gün yağ yakmaya başlayabilir.
Dyno Testi Neden ve Ne Zaman Yapılmalıdır?
Dyno nedir, ne değildir artık biliyoruz. Peki bu test neden ve hangi zaman diliminde yaptırılmalıdır. Bu eleştiriler cihazın gereksiz olduğu anlamına gelmez, sadece amacının dışında kullanıldığını gösterir. Dyno testinin asıl mühendislik kullanım alanları şunlardır:
- Arıza Teşhisi (Diagnostik): Araç sadece yolda, “yük altındayken” tekleme yapıyorsa veya turbo basıncı kesiyorsa; bunu durduğu yerde boşta gaz vererek bulamazsınız. Aracı yüklü bir dynoya bağlayıp sensör verilerini canlı okumak en doğru teşhis yöntemidir.
- Performans Yazılımı (Chip Tuning): Araca yapılan yazılımın veya takılan performans egzozunun/açık hava filtresinin gerçekten kaç beygir artış sağladığını görmek için işlem öncesi ve sonrası yapılan (Before/After) kıyaslama testleri için vazgeçilmezdir.
Dyno Testi, Araçlar İçin Bir Ölçüm Aracıdır
Bugün sizlerle Dyno nedir sorusuna cevap aradık. Dyno nedir sorusunun cevabı için de kısaca, otomotiv mühendisliğinin en keskin cetvelidir diyebiliriz. Ancak bu cetvel sadece doğru ellerde ve doğru amaçla kullanıldığında anlam ifade eder. İkinci el bir araç alırken sadece o kağıtta yazan “Yüzde” oranına güvenmek, mekanik bir kumar oynamaktır. Gerçek motor sağlığ, silindir kompresyon testleri, yağ analizi, turbonun canlı parametre okumaları ve sızıntı testleri ile anlaşılır.
Dyno nedir adlı içeriğimiz hoşunuza gittiyse, buraya tıklayarak BHP nedir başlıklı yazımıza da göz atabilirsiniz.
