Aracınızın direksiyonuna geçtiniz, vitesi 1’e taktınız ve yavaşça sol ayağınızı pedaldan çekerken gaza bastınız. Araç hareket etmeye başladı. Tam bu hareketin başladığı anda, otomobilin en çok çalışan, en çok ısınan ve en çok kahır çeken parçalarından biri olan kavrama devreye girdi. Peki bu kavrama nedir?
Halk arasında daha çok “Debriyaj” veya “Baskı Balata” olarak bilinen bu sistem, motorun ürettiği muazzam gücü tekerleklere ileten köprüdür. Sürücülerin en büyük kabusu olan “yolda kalma” hikayelerinin başrolünde genellikle bitmiş bir kavrama vardır. Peki, Kavrama nedir, motorla şanzıman arasında nasıl bir ilişki kurar ve aracınızın baskı balatasının bittiğini sanayiye gitmeden nasıl anlarsınız? Bu yazımızda, aracınızın hareket etmesini sağlayan bu sürtünme sanatını ve ömrünü uzatmanın püf noktalarını tüm detaylarıyla inceledik.
Kavrama Nedir?
Kavrama nedir sorusuna, teknik adıyla başlayalım. Teknik adıyla Kavrama; içten yanmalı motorlarda, motor ile vites kutusu arasına yerleştirilen, gücün iletimini isteğe bağlı olarak başlatan veya kesen mekanik sistemdir. Basit bir mantıkla düşünelim: Motorunuz çalıştığı sürece sürekli döner. Ancak tekerleklerinizin ışıklarda durduğunuzda dönmemesi gerekir. İşte dönen motor ile duran tekerlekler arasındaki bağlantıyı, motoru stop ettirmeden kesebilmenizi sağlayan sistem kavramadır. Siz debriyaj pedalına bastığınızda, motor boşa döner. Pedalı bıraktığınızda ise iki metal disk birbirine sürtünerek yapışır ve motorun gücü tekerleklere akmaya başlar.
Kavrama Sisteminin Parçaları
Kavrama sisteminin üç kritik parçası vardır. Bu parçalar, hepimizin duyduğu ve bildiği isimlerden oluşur. Sırasıyla şu şekildedir:
1. Baskı
Kavramanın kas gücüdür. Güçlü yaylara sahip bir kapaktır. Balatayı volana doğru kuvvetlice iterek sıkıştırır.
2. Balata
İşin “pisliğini” yapan, sürtünmeye maruz kalan parçadır. Tıpkı fren balataları gibi yüzeyi sürtünme malzemesiyle kaplıdır. İki metal (Volan ve Baskı) arasında sıkışarak motorun dönme hareketini şanzımana iletir. Zamanla incelen ve “biten” parça budur.
3. Bilye
Siz pedala bastığınızda, baskının yaylarına basarak balatayı serbest bırakan parçadır. Debriyaja basınca gelen “uğultu” sesi genellikle bu bilyenin bozulduğunu gösterir.
Kavrama Nasıl Çalışır?
Kavrama nedir sorusuna detaylarıyla cevap verdik. Gelin şimdi de bu sistemin nasıl çalıştığına bir göz atalım. Kavramanın çalışma prensibi tamamen sürtünme üzerine kuruludur.
- Pedala Basılıyken: Ayırma çatalı ve bilye, baskı yaylarına basar. Baskı plakası geri çekilir. Balata serbest kalır. Motor döner ama şanzıman (ve tekerlekler) dönmez. Vites rahatça değiştirilir.
- Pedal Bırakılırken (Kavrama Noktası): Baskı plakası yavaşça balatayı volana doğru itmeye başlar. Balata kayarak dönmeye başlar. Araç titreyerek hareketlenir.
- Pedal Tam Bırakıldığında: Baskı, balatayı volana “zımba gibi” kilitler. Artık kaçırma veya kaydırma yoktur. Motor ne kadar dönerse, tekerlekler de o oranda döner.
Baskı Balata Biterse Ne Olur? Belirtileri Nelerdir?
Baskı balata bir günde biten bir şey değildir.. Size aylar öncesinden “ben gidiyorum” diye sinyal verir. Bu sinyaller de şu şekildedir:
| Debriyaj Kaçırması | Gaza basarsınız, motor bağırır, devir saati yükselir ama hız ibresi aynı oranda artmaz. Araç sanki buzda patinaj çekiyor gibi hissettirir. Özellikle yokuş çıkarken veya araç yüklüyken çok net anlaşılır. |
| Kavrama Noktasının Yukarısı Çıkması | Eskiden pedalın ortasında hareket eden araç, artık pedalın en tepesinde (ayağınızı neredeyse tamamen çektiğinizde) hareket etmeye başlıyorsa, balata incelmiş demektir. |
| Sertleşen Pedal | Debriyaj pedalına basmak, spor salonunda bacak çalışmak gibi zorlaştıysa, baskı yayları özelliğini yitirmiş veya mekanizma kirlenmiş olabilir. |
| Yanık Balata Kokusu | Zorlu bir yokuş kalkışından veya sıkışık trafikten sonra aracın içini keskin, metalik bir yanık kokusu sarıyorsa, balatayı aşırı ısıtmışsınız demektir. |
| Vites Geçişlerinde Zorlanma | Debriyaja tam basmanıza rağmen vitesler kemikli geçiyor veya “carrrt” diye ses geliyorsa, kavrama tam ayırmıyor demektir. |
Otomatik Viteslerde Kavrama Yok mu?
Sanılanın aksine otomatik arabalarda da bir kavrama bulunmaktadır. Bu kavrama sistemleri de değişiklik göstermektedir. Detaylar ise şu şekilde:
- Tam Otomatik (Tork Konvertörlü): Bunlarda klasik balata yoktur, sıvı (yağ) basıncıyla güç iletilir.
- Yarı Otomatik / Çift Kavrama (DSG, EDC, DCT): Bunların içinde, tıpkı manuel araçlardaki gibi balata sistemleri vardır (hem de iki tane). Ve evet, bunlar da zamanla biter ve değişimi gerekir.
- Robotize (Easytronic, MMT): Manuel şanzımanın aynısıdır, sadece pedala robot basar. Balatası manuel ile aynı şekilde biter.
Kavramanın Ömrünü Ne Bitirir?
Kavrama nedir sorusu kadar merak edilen bir diğer konu da bu sistemin ömrüdür. Bir baskı balata seti, kullanıcıya bağlı olarak 30.000 km’de de bitebilir, 150.000 km de gidebilir. Ömrü kısaltan hatalar şunlardır:
| Yarım Debriyaj Alışkanlığı | Işıklarda beklerken veya yokuşta dururken frene basmak yerine, aracı debriyaj-gaz dengesiyle (askıda) tutmak. Bu hareket, balatayı zımpara gibi yer ve dakikalar içinde ömründen aylar çalar. |
| Ayak Dinlendirme | Seyir halindeyken sol ayağı debriyaj pedalının üzerinde “hafifçe” dinlendirmek. Siz fark etmeseniz bile bu ağırlık, bilyenin sürekli baskıya değmesine ve balatanın hafifçe kaçırmasına neden olur. |
| Sert Kalkışlar | Aracı yüksek devirde kaldırıp “patinaj” çektirmek (Launch), balata yüzeyini anında yakar ve camlaştırır. |
| Yüksek Vitesle Yokuş Çıkmak | Araç yokuşta “bayılmasına” rağmen vites küçültmeyip gaza yüklenmek, kavramayı muazzam bir strese sokar. |
Kavrama, Motor Gücünü Tekerlere Aktaran Önemli Bir Sistemdir
Bugün sizlerle kavrama nedir sorusuna yanıt aradık. Kısaca kavrama nedir sorusunun cevabı için de aracınızın gücünü yola aktaran en önemli organdır diyebiliriz. Bitik bir balata ile yola devam etmek; sadece yakıt tüketiminizi %10-20 artırmakla kalmaz, yolda kalma riskiyle birlikte volan ve şanzıman dişlilerine de zarar verebilir. Eğer aracınızda devir yükselmesine rağmen hızlanma kaybı yaşıyorsanız, vitesleriniz sertleştiyse veya pedalınız yukarıda kavrıyorsa, değişim zamanı gelmiş demektir. Unutmayın, debriyajı korumak, sol ayağınıza hakim olmakla başlar.
Kavrama nedir adlı içeriğimiz hoşunuza gittiyse, buraya tıklayarak trim sesi nedir başlıklı yazımıza da göz atabilirsiniz.
